“Ik dacht dat ik terug in Syrië was en de bombardementen weer waren begonnen,” vertelt violist en componist Anan Al Kadamani in de zonnige woonkamer van zijn Haagse hoekappartement. De hoek aan de overkant van de smalle straat is weggevaagd door de Tarwekamp-explosie die in de vroege ochtend van 7 december 2024 plaatsvond. Nog geen 24 uur later viel na 53 jaar het dictatoriale regime in Syrië. “Ik blokkeerde emotioneel volledig,” zegt Anan over deze parallelle gebeurtenissen zo dichtbij en zo ver weg. De wisselwerking tussen heftige gebeurtenissen in zijn leven en zijn muziek, bespreken we in een interview bij Anan thuis.
Anan wordt op 8 maart 1994 geboren in het dorp Shaqqa (provincie As-Suwayda) in het Zuiden van Syrië als oudste zoon in het gezin Al Kadamani. Twee jaar later komen daar zijn tweelingzusjes bij. Het gezin van dan vijf, woont in bij de ouders van zijn vader. De broer van zijn moeder is oed-speler: “Ik weet nog dat ik drie jaar was en voor het eerst de oed van mijn oom vast mocht houden,” vertelt Anan met een zachte blik in zijn ogen. “Ik was gefascineerd door zijn spel en al die mensen die om hem heen zaten te luisteren.” Toen is de kiem gelegd voor Anans leven als musicus dat een nieuwe impuls krijgt als het gezin in 1998 naar Jemen verhuist. “In Jemen had ik de tijd van mijn leven,” zegt Anan over de community van intellectuelen en kunstenaars waarin het gezin terechtkomt vanwege het hoogleraarschap van zijn vader. “Sulaiman Al Issa, één van de grootste dichters van Syrië was onze buurman. Ik noemde hem ‘opa’ en van hem kreeg ik mijn eerste boeken. Ik ben nog steeds boos op mijn moeder dat ik die niet allemaal mee mocht nemen, toen we terug naar Syrië verhuisden!” voegt hij lachend toe. Voordat ze terugverhuizen, gaat Anan in 2003 op pianoles: “Een dochter van vrienden van mijn ouders speelde piano en ik vond het ongelofelijk dat zij muziek uit dat ding kon toveren.”
De viool laten huilen
Terug in Syrië wordt in 2006 Anans jongste zusje geboren en gaat hun vader als professor aan de universiteit van Aleppo werken. Er is voldoende inkomen om een eigen huis in geboortedorp Shaqqa te bouwen. Op de dorpsschool waar Anan en zijn zusjes naartoe gaan, krijgt hij een viool in handen: “Ik weet nog hoe verbaasd ik was dat de strijkstok niet massief was, maar bespannen met paardenharen. Bij de viool voelde ik voor het eerst de emotie. Dat je met een goede techniek je instrument kunt laten huilen.” Een leraar die verschillende instrumenten bespeelt, geeft aan Anan de basis van ‘Maqam’ door. Deze term staat voor specifieke toonreeksen die in de klassieke Arabische muziek voorkomen. ‘Maqam’ betekent ‘plaats’ of ‘rang’. Er zijn veel verschillende maqams, ieder met een eigen naam en een eigen emotie. Net zoals bij Westerse toonladders gebruiken muzikanten die reeksen als bron voor improvisatie.[1] “We leerden door met de docent mee te spelen.” Thuis komen er ook instrumenten: Anan krijgt een keyboard en zijn tweelingzusjes een oed en viool. Al snel blinkt hij uit op alle drie. “Dat vonden mijn zusjes heel irritant,” zegt hij lachend. Anan kiest voor de viool, gaat spelen in een groep en mag daarvoor met de bus naar Damascus. Dan verandert alles.
Geschreeuw en autoalarmen
Eind 2010 begint ‘de Arabische Lente’ in Tunesië: “We waren blij! Maar na Libië werden we ongerust. Mensen in Syrië gingen hamsteren, het regime stuurde ‘special forces’ af op demonstranten om ze te arresteren en op te sluiten. Na mijn eindexamen deed ik mee met demonstraties. Mijn ouders waren bang dat ik opgepakt of gekidnapt zou worden. Ze wilden dat ik weg zou gaan. De opties waren studeren in Rusland of vluchten over de Middellandse zee. In beide gevallen zou dat ze zo’n 6000 dollar kosten. Ik weigerde alleen te gaan, omdat ik mijn familie dan niet meer zou zien. Mijn ouders konden toen hooguit één keer dit bedrag missen.” Anan blijft en wordt toegelaten tot het conservatorium in Damascus, waar hij doordeweeks een appartement met zijn vader deelt. Hij vertelt over het plein tussen het busstation en de universiteit dat je alleen langs de randen kon oversteken, omdat er voortdurend raketaanvallen waren. Als vliegtuigen dagenlang laag overvliegen, besluiten ze in een kamer middenin het appartement te gaan zitten. Daar doorstaan ze een bombardement: “Ik dook in m’n armen en na één seconde was alles met grijs stof bedekt. Ik hoorde geschreeuw en autoalarmen.” Geluiden die Anan meer dan tien jaar later weer zou horen, op de Tarwekamp in Den Haag.
Vlucht met viool
2014 omschrijft Anan als een heel eng jaar: “Isis vernietigde al het eeuwenoude erfgoed, ons land was geen land meer, alle menselijkheid was weg, we hadden geen hoop op een betere toekomst.” Intussen gaan de gesprekken in het gezin Al Kalamadi door over wie wanneer zou vertrekken en hoe. Uiteindelijk besluiten ze dat Anans moeder met zijn jongste zusje gaat, samen met een vriendin van de familie en haar kinderen. Zij nemen de route overzee en komen in Nederland terecht. Twee jaar later volgen Anan, zijn tweelingzusjes én zijn viool. Aan de Syrische grens worden zij vastgehouden, omdat Anan zijn land zou moeten dienen. Maar als enige zoon uit het gezin is Anan vrijgesteld van militaire dienstplicht in Syrië. Na twee jaar kan hij op Schiphol zijn moeder en zusje weer in zijn armen sluiten: “Vroeger droeg ik haar altijd van school naar huis, nu wilde ik haar weer optillen, maar ze was zo gegroeid!” Als zijn vader in 2021 eindelijk ook naar Nederland kan komen, heeft hij eenzelfde, voor hem traumatiserende ervaring.
Als in een droom
In de kampen onderweg, in de verschillende AZC’s in Nederland en uiteindelijk in Gouda bij zijn moeder thuis, kan Anan nauwelijks op zijn viool spelen. Als hij voor het eerst optreedt in Nederland, ontmoet hij iemand die hem kan helpen aan een oefenruimte in de buurt. Van daaruit kan hij zich gaan voorbereiden op zijn toelating tot het conservatorium in Rotterdam. Daar studeert hij cum laude af op zowel Europese als Oriëntaalse viool en als componist. Intussen gaat Anan steeds vaker optreden, waarbij hij er wel op let dat hij wordt ingehuurd om zijn talent en niet omdat hij een vluchteling is: “De oorlog in Syrië en de vlucht van mijn gezin, zijn ingrediënten voor mijn muziek, maar ik ben in de eerste plaats muzikant.” Op dit moment verwerkt Anan zijn emoties over de recente explosie direct naast zijn Haagse woning en de val van het Syrische regime en alles wat daarop volgt, in een stuk: “’Here and there’ heet het, een stuk waarin tijd en plaats wegvallen, als in een droom.” En dat is de sfeer die musicus Anan Al Kalamadi steeds weer weet op te roepen met zijn muziek en zijn optredens. ‘Here and there’ zal op zondag 14 september in première gaan tijdens het Grachtenfestival in Utrecht in de uitvoering van oedspeler Jawa Manla: Nieuwe Noten for Jawa Manla – Gaudeamus
Interviewer en auteur: Lisa Koolhoven www.verhalenpodium.nl